Bosna u osmanskom carstvu



Iako je kraljevina Bosna osvojena od strane Osmana 1463 godine, sjeverne teritorije su bile zauzimane od strane madjarskog kralja Matthiasa. Nakon odlucujuce bitke kod Mohacs-a 1526, Osmani su potukli madjarsku armiju i konacno ih protjerali.

Iako su Bosnom sada vladali muslimani, Osmani nisu imali prvenstveni cilj ljudima naturiti islamsku vjeru, vec da zadrze teritoriju pod osmanskom vlascu. Ljudima hriscanima ili jevrejima, bilo je dopusteno da i dalje njeguju svoju vjeru. Bilo je cak dopusteno da hriscanin bude spahija, a da ne mora vjeru da promijeni, sve dok je lojalan osmanskom carstvu. Osmanski feudalni sistem je od pocetka bio preuzet i koristen u Bosni.

Svaki Sandžak je bio doduse veliki region u osmanskom carstvu, ali je bio dio Vilajeta – najvece konstitutivne jedinice carstva. Prvi Sandžak koji je bio osnovan nakon osvajanja Bosne , bila je sama Bosna sa administrativnim sjedistem najprije u Sarajevu (do 1553), zatim Banja Luka (do 1639), zatim opet Sarajevo (do 1690) i nakraju Travnik.

Zvornicki Sandžak je kasnije osnovan, kao i hercegovacki Sandžak 1470. Ovaj i drugi Sandzaci u granicnim zemljama su bili sastavni dio rumelijskog „Eyaleta“ ( nakon administrativne reforme 1867, Eyalet se zove Vilajet) do 1580 godine, dok nije odluka pala da se od ovih Sandzaka konstituise novi Vilajet – bosanski Vilajet. Time je nastala jedna jedinica koja je obuhvatala teritoriju sadasnje Bosne i Hercegovine, kao i teritorije dijelova Slavonije, Hrvatske,Dalmacije i Srbije.

Vec je poznato da dolazak Osmana u 15. Stoljecu nije bio prvi kontakt Bosne i Islama. Da su muslimani postali vecina u Bosni tokom 150 godina procesa prelaska ljudi na islam, svjedoce „Defteri“ tog vremena. Time se dokazuje da su mnoge teorije o islamiziranju Bosne potpuno pogresne. Neke od njih neutemeljeno govore o masovnom naseljavanju muslimana izvana ili o prisilnom konvertiranju prvih godina nakon osmanskog osvajanja. Iako nedostaje dokazni materijal koji svjedoci licni poriv ljudi o prelasku na islam, postoje komentari koji kazuju da su ljudi prelazili na islam iz sopstvene volje.

Oni gradovi koji su postajali sjedista sandzackih bega, kao Banja Luka, Travnik ili Livno, vrlo brzo su poprimili muslimanski karakter, dok je taj razvoj u ostalim dijelovima isao sporije. U gradovima Mostar i Sarajevo, koji su se od sredine 15.stoljeca jako brzo  razvijali, islam je bio prisutan od pocetka. Brzina tog razvoja je bila zadivljujuca.

U prvih 15 godina Osmani su izgradili dzamiju, hamam, most preko Miljacke i veliku pijacu u centru grada. Iako je veliki dio grada izgorio radi upada madjara 1480 godine, grad se vrlo brzo oporavio i prosirio. Sarajevo je u svom procvatu pod upravom Gazi Husrev bega, koji je pored izgradnje poznate dzamije (Begova dzamija) u starom gradu, osnovao biblioteku, hamam, bezistan (gradska pijaca). 1530 godine u Sarajevu je bilo 6 mostova, 6 hamama, 3 bezistana, vise biblioteka, 5 medresa, vise od 90 skola (mekteba) i preko 100 dzamija.

17. i 18. stoljece je takodjer bilo obiljezeno ratovima. Jedan od najvaznijih ratova od kojeg se osmansko carstvo nije oporavilo, bio je rat protiv Habsburga od 1683 do 1699. Mada su Osmani potisnuli Habsburge, ugovor iz 1699 (Sremski Karlovci) pokazuje da Osmani gube primat u Evropi. Madjarska je pripala Habsburgu, a Veneciji je pripala Dalmacija i Grcka. Slijedeci rat koji je slijedio par godina kasnije, ponovno je nagrizao osmansko carstvo i ugovorom iz 1718 godine (Pozarevac) Austrija dobija dio bosanske teritorije na sjeveru do Save i na jugu Dalmaciju.

Ponovno Austrija krsi ugovor i 1736 ulazi u Bosnu misleci da ce lahko da osvoji teritoriju. Medjutim, Ali-pasa je potukao austrijsku vojsku u ratu kod Banja Luke, cime Austrija odustaje od daljih pokusaja i Bosna skoro 50 godina nije vise bila napadana. Slijedeci rat 1788 imao je drugu dimenziju. Bio je vec plan da se osmansko carstvo na Balkanu podijeli izmedju Austrije i Rusije. No prije nego se mogao ucvrstiti taj plan, medjunarodni sistem se promijenio sa Napoleonovim ratovima. Kad su se Francuzi konacno povukli iz “Ilirskih provincija” 1813 godine, ponovno je nastupila austrijska vlast.

Literatura:
Noel Malcolm: Bosnia. A short History. London: Papermac 1994.